De veroordeling van Myanmar voor genocide gisteren door het Internationaal Gerechtshof in Den Haag kan volgens experts grote gevolgen hebben voor andere genocidezaken die bij het hof lopen. Die uitspraak ging over het lot van de Rohingya, maar het schept een precedent.

Het hof behandelt momenteel drie genocidezaken. Oekraïne en Rusland beschuldigen elkaar van genocide, Zuid-Afrika houdt Israël aansprakelijk voor genocide tegen het Palestijnse volk en Nicaragua verwijt Duitsland medeplichtigheid aan genocide in Gaza.

De onherroepelijke uitspraak van gisteren is op veel vlakken historisch, zegt universitair docent internationaal strafrecht Kyra Wigard. "Het leed van de Rohingya is juridisch erkend als genocide, en ze hebben recht op herstel."

'Zeer belangrijk signaal'

Daarnaast is het de eerste keer dat het hof, dat in 1945 werd opgericht om geschillen tussen landen te beslechten, een staat schuldig heeft bevonden aan genocide. "We weten nu dat genocide gepleegd door een staat aantoonbaar is als daar voldoende bewijs voor is", zegt Wigard. "Dat is een zeer belangrijk signaal. Daarnaast biedt het een belangrijk referentiekader voor lopende en toekomstige genocidezaken."

Dit was het eindoordeel van het hof:

De Rohingya-uitspraak maakt duidelijker wanneer er juridisch gezien sprake is van genocide en wanneer dat bewijs voldoende is, zegt Alette Smeulers, hoogleraar internationale misdrijven. "In eerdere zaken was het zo dat als er een alternatieve verklaring was voor wat je deed, er geen sprake kon zijn van genocide", zegt ze. Staten zeiden bijvoorbeeld: wij vechten tegen terroristen of wij proberen een terroristische organisatie te bestrijden.

Uit het oordeel van gisteren komt ook naar voren dat de intentie om genocide te plegen kan samengaan met andere motieven. Rechters moeten kijken naar het geheel van bewijs, inclusief feiten en omstandigheden. "Het feit dat een staat een legitiem militair doel heeft, betekent niet automatisch dat genocide is uitgesloten. Die twee kunnen naast elkaar bestaan."

Bij de beoordeling van de genocidale intentie is nu expliciet het gebruikte geweld meegewogen, zegt Wigard. "Dat is in een zaak nog nooit zo uitgebreid behandeld." Het is in Myanmar uitgebreid gedocumenteerd, onder meer geweld tegen kinderen en seksueel geweld. Wigard ziet daarin parallellen met Gaza.

Meer gewicht

Sommige juristen vonden na eerdere uitspraken van het hof dat de juridische lat om genocide te bewijzen erg hoog lag. Zoals bij de uitspraak over genocide in Srebrenica, waarbij Servië niet direct verantwoordelijk werd gehouden. Critici zullen juist zeggen dat de definitie met deze uitspraak wordt opgerekt, legt Smeulers uit.

"In feite gaat genocide over het ontzeggen van het recht op leven of het opzettelijk onmogelijk maken van het voortbestaan van een groep. Dat gaat verder dan fysieke uitroeiing", zegt Smeulers. Het gaat ook over het creëren van levensomstandigheden waardoor het voortbestaan van de groep onmogelijk wordt gemaakt, zegt ze. "Dat stond al in het Genocideverdrag, maar het hof heeft daar met deze uitspraak nog meer gewicht aan gegeven, waardoor het duidelijk is."

Zelfverdediging geen excuus

Smeulers ziet parallellen tussen deze zaak en de genocidezaak die Zuid-Afrika in 2023 tegen Israël aanspande. Dat deed Zuid-Afrika vanwege de oorlog in Gaza, voor gedwongen verplaatsingen van Palestijnse burgers, het doelbewust aanvallen van kinderen en uithongering van de bevolking.

Israël ontkent dat het genocide pleegt en stelt uit zelfverdediging tegen Hamas te handelen. Premier Netanyahu zei vorig jaar dat het uitschakelen van Hamas en andere terroristische organisaties het voornaamste doel van de oorlog is.

Volgens Smeulers is de uitspraak slecht nieuws voor Israël, dat zich herhaaldelijk heeft beroepen op zelfverdediging tegen terroristen. Dat kan nu niet meer, zegt ze. "Het oordeel maakt duidelijk dat een militair doel genocide niet uitsluit. Deze zaak maakt het daardoor makkelijker om Israël te veroordelen voor genocide."

Ook Wigard verwacht dat de uitspraak gevolgen kan hebben voor de inhoudelijke behandeling van de andere genocidezaken bij het hof. "Als ik voor een van de partijen zou werken, zou ik veel argumenten uit deze uitspraak gebruiken. Het hof heeft benadrukt dat naar het geheel van het bewijs moet worden gekeken; een meer holistische benadering dan voorheen."

De bal in de genocidezaak tegen Israël ligt nu bij Zuid-Afrika. Dat land moet uiterlijk in november volgend jaar zijn bewijsmateriaal indienen. De mondelinge verhoren worden pas eind 2029 verwacht.

De uitspraak is van groot symbolisch belang, maar Smeulers plaatst een kanttekening. "Het oordeel van het hof is uiteindelijk een juridisch eindoordeel", zegt ze, "maar voor de vraag of er sprake is van genocide hoeven we niet per se daarop te wachten. Ook genocidewetenschappers, een VN-commissie en rapporteurs hebben daar al juridisch goed onderbouwde uitspraken over gedaan."

Khaled Talal woont met zijn gezin in een verwoest huis in Gaza-Stad. Hij vertelt hoe onvoorspelbaar het leven in Gaza is:

Bron