Het politieke conflict over de onafhankelijkheid van de Poolse rechtspraak is met de benoeming van Maciej Berek tot rechter van het Constitutioneel Hof hoger opgelopen. Berek legde vanochtend de eed af zonder dat president Nawrocki daarbij aanwezig was. De benoeming leidde tot protesten voor het hof in hoofdstad Warschau.
De beëdiging van Berek is onderdeel van een jarenlange politieke strijd over de onafhankelijkheid van de Poolse rechtspraak. Het Poolse parlement, waar de regeringscoalitie van de pro-Europese, liberale premier Tusk een meerderheid heeft, kiest de rechters van het Constitutioneel Hof, een van de belangrijkste gerechtelijke instanties van het land.
Tijdens de beëdiging van Berek demonstreerden aanhangers van de rechts-conservatieve oppositiepartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS). Daarbij ontstonden schermutselingen met de politie en werden drie mensen aangehouden, schrijven Poolse media.
Vetorecht
Het Constitutioneel Hof, dat bestaat uit vijftien rechters, beoordeelt of wetten in overeenstemming zijn met de Poolse grondwet. Nieuwe rechters worden gekozen door het parlement, maar moeten volgens de wet de eed afleggen ten overstaan van de president.
De Poolse president, de conservatieve nationalist Nawrocki, geldt als politieke tegenstander van Tusk en weigert Berek te beëdigen. Hij heeft als president vetorecht en kan daarmee wetten tegenhouden.
Volgens hem voldoet Berek niet aan de wettelijke eisen; hij stelt dat Berek niet lang genoeg in de juridische wereld heeft gewerkt om in aanmerking te komen voor de benoeming. Berek bestrijdt dat. Ook heeft Nawrocki bezwaar tegen zijn politieke achtergrond.
Berek was tot augustus minister in het kabinet van Tusk, die hem eerder zijn "rechterhand" noemde. Zijn benoeming leidde niet alleen tot kritiek van de oppositie, maar ook binnen Tusks eigen regeringscoalitie. Die beloofde bij zijn aantreden in 2023 juist een einde te maken aan politieke benoemingen binnen de rechtspraak.
Omdat Nawrocki hem niet wilde ontvangen, legde Berek de eed af in het parlement buiten de aanwezigheid van de president. Hij is inmiddels de vijfde rechter die dat op deze manier doet. Van de acht rechters die het parlement dit jaar heeft gekozen, beëdigde Nawrocki er slechts drie.
De aan PiS gelieerde voorzitter van het hof, Bogdan Swieczkowski, weigert Berek als rechter aan het werk te laten gaan. Hij erkent de beëdiging niet. Ook de overige vier niet door Nawrocki beëdigde rechters mogen niet werken. Toen zij in april bij het hof aankwamen, kwamen ze niet verder dan de lobby van het gebouw en werden ze tegengehouden.
Gisteren oordeelde de Commissie van Venetië, een adviesorgaan van de Raad van Europa, dat de president nieuwe rechters zonder uitstel moet beëdigen. Als hij weigert, mogen zij volgens de commissie ook buiten zijn aanwezigheid de eed afleggen. Het gaat om een advies, dat de president niet verplicht is op te volgen.
Jarenlange strijd
De strijd om het Constitutioneel Hof speelt al jaren. Onder de vorige PiS-regering, die van 2015 tot 2023 aan de macht was, werd vergaande politieke invloed uitgeoefend op de rechterlijke macht. Zo werden op omstreden wijze partijgetrouwen benoemd bij het Constitutioneel Hof.
Dat leidde tot een hoogoplopend conflict met Brussel. De Europese Commissie blokkeerde miljarden euro's aan subsidies voor Polen. Na het aantreden van Tusk werd de weg weer vrijgemaakt voor Europese fondsen ter waarde van 137 miljard euro, omdat zijn regering stappen had gezet om de rechtsstaat te herstellen.
Sindsdien zijn verschillende hervormingen doorgevoerd, maar grote veranderingen bleven uit. Dat heeft er onder meer mee te maken dat Nawrocki en zijn voorganger door het vetorecht hervormingen kunnen tegenhouden.
'Rechtsorde herstellen'
Premier Tusk beloofde vandaag dat hij de rechtsorde zal herstellen. Volgens hem functioneert Polen al veel te lang zonder een naar behoren gekozen grondwettelijk hof. "We zullen de rechtsorde en de grondwet herstellen met behulp van de middelen die de staat ter beschikking staan", zei hij.