Iets meer dan een jaar na zijn aantreden presenteert paus Leo XIV vandaag met een panel van sprekers zijn eerste encycliek. Dat is een belangrijk document waarmee een paus zijn visie geeft op een thema dat volgens hem de hoogste prioriteit heeft. Pausen schrijven meestal meerdere encyclieken tijdens hun pontificaat, maar het is de eerste keer ooit dat een paus zelf bij de presentatie aanwezig is.
Het onderwerp is de hele mensheid en wat het betekent om mens te zijn in deze tijd van duizelingwekkend snelle technologische veranderingen. Met als centraal punt de ontwikkeling en het gebruik van kunstmatige intelligentie (AI).
Het geeft aan hoezeer het onderwerp Leo aan het hart gaat. En hoe goed de afdeling communicatie van het Vaticaan begrijpt dat je veel meer aandacht genereert als je de persoon van de paus zelf inzet. Leo's voorganger Franciscus was weliswaar zichtbaar op bijvoorbeeld X, maar dat gebeurde uit zijn naam; in tegenstelling tot Leo was hij niet zelf actief op socialemediaplatforms.
Encyclieken krijgen als titel de eerste twee woorden van de Latijnse versie mee, in dit geval Magnifica Humanitas, wat zowel "schitterende mensheid" als "schitterende menselijkheid" betekent. De ondertitel is veelzeggend: over het behoud van menselijkheid in het tijdperk van kunstmatige intelligentie.
Sociale leer
Leo verkondigde een jaar geleden in een toespraak tot de kardinalen die hem twee dagen eerder tot paus hadden gekozen dat hij van plan was te focussen op de impact van AI op werk, menselijke waardigheid en sociale rechtvaardigheid.
Hij legde toen uit dat hij met zijn naamkeuze vooral teruggreep op Leo XIII, de paus die eind 19de eeuw de encycliek Rerum Novarum ('Over de Nieuwe Dingen') schreef als antwoord op de industriële revolutie.
In die encycliek wees Leo XIII zowel het socialisme als het ongebreidelde kapitalisme af en pleitte hij voor de oprichting van katholieke vakbonden en betere werkomstandigheden voor arbeiders. Het werd de basis voor de sociale leer van de Rooms-Katholieke Kerk. Een leer die door alle pausen na Leo XIII verdere invulling heeft gekregen.
Nieuwe revolutie
Afgelopen 15 mei, op de dag af 135 jaar na Rerum Novarum, ondertekende Leo XIV zijn encycliek, met als doel een aanzet te geven tot uitgebreide discussie over een nog veel ingrijpender revolutie.
Kunstmatige intelligentie heeft een impact op bijna alle facetten van ons leven. Van onderwijs tot gezondheidszorg, van oorlogsvoering tot informatievoorziening. Van de manier waarop we met elkaar omgaan tot zelfs de manier waarop we denken. AI is allesomvattend.
In eerdere toespraken beschreef Leo de veelgelaagde crisis waarin de mensheid zich volgens hem op dit moment bevindt en de noodzaak om de ontwikkeling en het gebruik van AI goed te begeleiden. In de tekst van de encycliek die later deze ochtend beschikbaar is, wordt die analyse verder uitgewerkt.
Leo is niet de eerste paus die zich met AI bezighoudt. In 2024 waarschuwde zijn voorganger Franciscus tijdens de G7 in Zuid-Italië voor de gevaren van kunstmatige intelligentie zonder regelgeving en riep hij op tot een ethisch gebruik van de nieuwe technologie.
Zes jaar voor de lancering van ChatGPT begon het Vaticaan zich al voor AI te interesseren en werd een uitvoerige dialoog opgezet met bedrijven in Silicon Valley. Ook op verzoek van sommige van die bedrijven in de VS zelf, die de enorme impact van AI zagen aankomen en niet goed wisten hoe deze revolutionaire ontwikkeling in goede banen moest worden geleid.
Eerste digitale paus
Een van die gesprekspartners maakt deel uit van het panel dat samen met de paus de encycliek presenteert. Het is Chris Olah, de medeoprichter van Anthropic, een bedrijf uit Silicon Valley dat zich beijvert voor een beter begrip van de werking van AI en een veilig gebruik ervan.
Anthropic weigerde onlangs om het Amerikaanse ministerie van Defensie toegang te geven tot hun AI-technologie zonder strikte regelgeving en kwam daarmee in conflict met de regering van president Trump.
Leo is de eerste paus met goede kennis van internet en een digitale voetafdruk in de sociale media. Robert Francis Prevost, zoals hij eigenlijk heet, studeerde wiskunde in zijn geboorteland de Verenigde Staten voordat hij aan zijn priesteropleiding begon.
Als eerste digitale paus is hij volgens velen de aangewezen persoon om de discussie over AI verder aan te zwengelen en de mensheid te helpen haar menselijkheid en menselijke waardigheid te behouden in deze tijd van snel veranderend bewustzijn.