Op de fiets naar de gascentrale in de Eemshaven weet Marianne Medendorp al of het een drukke werkdag wordt. Schijnt de zon en waait het hard, dan maken zonnepanelen en windmolens meer stroom dan Nederland nodig heeft. "Dan draaien wij waarschijnlijk niet vandaag", zegt de productietechnicus.
Dat stilstaan gebeurt steeds vaker. Gascentrales waren de basis van onze stroomvoorziening, maar ze veranderen in een vangnet voor momenten dat het donker is of niet waait. Als deze trend doorzet, draaien centrales straks zo weinig dat bedrijven er geen geld meer aan verdienen.
Deze centrales maken stroom door aardgas te verbranden. Als ze uitstaan, gebruiken ze geen gas, maar de vaste kosten blijven. Zo werkt er een volledige ploeg, voor als toch meer stroom nodig is dan gedacht of voor reparaties. "En er staat een heel grote technische installatie die onderhouden moet worden", zegt directeur Arjan Sixma van de Eemscentrale van energiebedrijf Engie.
Meer kans op stroomuitval
Bovendien zijn om de paar jaar tientallen miljoenen euro's nodig van de energiebedrijven om de centrale up-to-date te houden, zegt Sixma. Engie heeft dat in Groningen deels net gedaan. Maar als de centrale alsmaar minder draait, zegt Sixma, kan dat niet meer uit. In 2024 dreigde de toenmalige Tsjechische eigenaar van een gascentrale bij Rotterdam deze zelfs te sluiten.
Als er centrales verdwijnen, heeft dat gevolgen. Want ze draaien weliswaar minder, maar gascentrales blijven nodig als vangnet. Zonnepanelen en windturbines leveren niet altijd stroom op momenten dat we die nodig hebben. Diverse rapportenwaarschuwen dat zonder ingrijpen de kans op stroomuitval toeneemt. Zeker als de kolencentrales na 2030 geen stroom meer mogen opwekken met steenkool.
Er zijn ook ander oplossingen denkbaar. Bijvoorbeeld door meer reuzenbatterijen aan het stroomnet te koppelen, maar dat levert (nog) niet genoeg op om het risico op stroomuitval te voorkomen.
Vergoeding voor gascentrale
Energiebedrijven als Engie pleiten al langer voor een systeem om gascentrales beschikbaar te houden. "Een vergoeding voor de basis dat deze installatie er is", zegt Sixma van de Eemscentrale. "Dat we worden betaald, niet voor het moment dat hij draait maar wel voor de beschikbaarheid."
Buurlanden als België en Duitsland hebben zo'n systeem. Al is de situatie daar volgens experts minder gunstig. Zij investeerden minder in nieuwe centrales en sloten meer bestaande capaciteit, zoals de Duitse kerncentrales.
Ook Nederland krijgt zo'n systeem, staat in het coalitieakkoord. Stientje van Veldhoven (D66), minister van Klimaat en Groene Groei, komt waarschijnlijk binnenkort met een plan.
Er zijn grofweg twee opties. Of er komt een 'strategische reserve' van gascentrales. Daarbij krijgen energiebedrijven geld van de overheid. Netbeheerder Tennet geeft dan een seintje wanneer de centrale aan moet. De andere optie is een soort markt. Energiebedrijven krijgen geld om soms gereed te staan als Tennet ze nodig heeft. Daarbuiten mogen ze gewoon stroom opwekken en verkopen.
"Er is een lobby van energiebedrijven om dit reservemechanisme zo ruim mogelijk te maken", zegt Ruut Schalij, van adviesbureau eRisk Group. Zo kunnen bedrijven hun centrale nog zoveel mogelijk gebruiken en zoveel mogelijk geld verdienen.
Schalij erkent dat er iets moet gebeuren, maar volgens hem is maar beperkt subsidie nodig. Zo heeft Nederland nog redelijk veel centrales en kunnen kolencentrales worden omgebouwd om iets anders te verbranden. Wat hem betreft kiest het kabinet voor een strategische reserve, en geen markt.
Afbouw vertraagd?
Als er te veel steun wordt gegeven, vreest Schalij, vertraagt dat juist de afbouw van aardgas. Ook kan het ertoe leiden dat er minder ruimte is voor innovatie. Schalij verwacht bijvoorbeeld veel van de miljoenen elektrische auto's die er straks zijn. Die zouden minder kunnen laden op momenten dat er weinig zonne- en windstroom is.
"Het is belangrijk dat we een combinatie aan technologieën hebben", zegt ook Arjan Sixma van Engie. "Zodat we met zijn allen altijd voldoende elektriciteit hebben en we niet in een situatie komen dat we uiteindelijk in het donker zitten."
Zelfs als de centrale stilstaat, hoeft het werk niet saai te zijn. "Er zijn nog genoeg klusjes", zegt productietechnicus Marianne Medendorp. "Wij vermaken ons wel."