Bewoners van Gorinchem kunnenopnieuw naar de stembus, omdat de gemeenteraad vermoedtdat er verkiezingsfraude is gepleegd met volmachten. Volledige herstemmingen komen zelden voor in Nederland. Is zo'n tweede kans wel eerlijk?
Volgens hoogleraar electorale politiek Henk van der Kolk kaneen herstemming invloed hebben op de uitkomst van de verkiezingen. Met zekerheid valt daar niet veel over te zeggen, omdat het in Nederland zo weinig voorkomt. "Ik verwacht dat de opkomst lager is, omdat er minder aandacht is voor deze verkiezingen." De resultaten zullen dus mede afhangen van welke kiezers thuisblijven.
Daarnaast verwacht Van der Kolk dat er kiezers boos zullen zijn op de partij die het betreft. Welke partij het is, is overigens nog steeds niet bekendgemaakt.
Ook jurist en hoogleraar constitutioneel recht Ingrid Leijten vermoedt dat een tweede gang naar de stembus tot een andere uitkomst kan leiden. "Iedereen mag weer stemmen, dus dat betekent dat de opkomst en de uitslag kunnen veranderen", zegt de hoogleraar. "Of het daarmee dan eerlijker wordt, dat is natuurlijk de vraag."
Hoe vaak komen herstemmingen voor?
De Kiesraad, het onafhankelijke orgaan dat toezicht houdt op Nederlandse verkiezingen, heeft geen registratie van eerdere herstemmingen. Wel blijkt uit hun archieven dat het minstens twee keer eerder is voorgevallen. In 1982 werd op Vlieland een volledige herstemming gehouden en in Wormerland werd in 1990 door een deel van de inwoners opnieuw gestemd.
Van der Kolk denktniet dat het vertrouwen in het politieke systeem een deuk heeft opgelopen. "Er is geen enkele reden om de politiek hierdoor te gaan wantrouwen, integendeel zelfs", zegt Van der Kolk. De mogelijkheid om opnieuw te stemmen bij fraude toont volgens de hoogleraar aan dat deze aanpak te vertrouwen is. "Dit proces laat juist zien dat het systeem goed werkt."
De datum van de stemming moet nog worden vastgesteld. Er komt voor de gemeente veel bij kijken om de verkiezingen opnieuw te organiseren. Er moeten opnieuw vrijwilligers worden gevonden voor de stembureaus, er moeten afspraken worden gemaakt met de kieslocaties en ook moeten er nieuwe stempassen worden verstuurd naar de kiezers. De gemeente Gorinchem heeft dertig dagen de tijd om dit voor elkaar te krijgen.
Op de vraag of de herstemming een goede keuze is, hebben Leijten en Van der Kolk geen klinkklaar antwoord. "Het is een lastige keuze die we van buitenaf niet hoeven te maken", zegt Van der Kolk. "Het is aan de gemeente zelf om hierover te beslissen en zij hebben op basis van goede informatie en afwegingen een keuze gemaakt."
Geen gewoonte
Ook Leijten vindt niet dat er één juiste beslissing is. Ze waarschuwt dat herstemmingen geen gewoonte moeten worden. "Op het moment dat er onregelmatigheden zijn geconstateerd, moet je er wel voor waken dat het geen standaard optie wordt om te gaan herstemmen."
Zulke procedures zijn niet bedoeld om betrokkenen te straffen voor wat er gebeurd is, vindtLeijten. Het doel moet vooral zijn om op te komen voor de mensen die niet vrij hebben kunnen stemmen, bijvoorbeeld omdat hun volmacht was afgenomen. "Ga je die mensen hiermee een eerlijke kans bieden en daarmee dus ook een uitslag genereren die over de hele linie eerlijker is?"
Het is volgens Leijten ook maar de vraag of een herstemming nieuw gesjoemel kan voorkomen, juist omdat het proces hetzelfde moet verlopen. "Bijvoorbeeld het gesjoemel met de volmachten, dat kun je nooit helemaal voorkomen."
"Verlaag het aantal volmachten per persoon"
Nu mogen kiezers twee volmachten inleveren bij een stembureau. Al sinds 2023 pleit de Kiesraad ervoor om dat terug te brengen tot één volmacht per persoon. Hiermee kan misbruik worden teruggedrongen, denkt de Kiesraad. In de Tweede Kamer is daarvoor in ieder geval steun bij PvdA-GroenLinks (Pro) en D66. Verantwoordelijk minister Heerma van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties wil de evaluatie van de gemeenteraadsverkiezingen afwachten.