1200 mensen werden bij de laatste gemeenteraadsverkiezingen uitgenodigd te stemmen in het gebouw van speeltuinvereniging Millinx in de multiculturele Rotterdamse Tarwewijk. 107 van hen maakten ook gebruik van dat recht; een opkomst van nog geen 9 procent. Slechts 18 stemmen waren hier genoeg om van BIJ1 de grootste partij te maken.
Een uitschieter naar beneden, maar het stond niet op zich. Nooit was de gemiddelde opkomst bij de raadsverkiezingen in Nederland lager dan van 2022: 51 procent. En Rotterdam spande de kroon - nog geen vier op de tien mensen namen hier de moeite om naar de stembus te gaan. Ter vergelijking: bij de Kamerverkiezingen van afgelopen november was dat in Rotterdam bijna twee derde en landelijk 78 procent.
Niet voor niets voeren lokale politici her en der in Nederland deze keer niet alleen campagne voor hun eigen partij. Ze zetten zich ook in om de opkomst een beetje op te krikken. Alles om deze "vernedering niet nog een keer te hebben", zoals lijsttrekker Ronald Buijt van Leefbaar Rotterdam het uitdrukt.
'Gewone mensen' in Bergeijk
Zo maakt GroenLinks-PvdA in het Brabantse Bergeijk dezer weken filmpjes voor sociale media, geïnspireerd op voorbeelden van Labour in het Verenigd Koninkrijk. Video's waarin geen politici voorkomen, maar uitsluitend 'gewone mensen'. De eerste zijn af en staan op Instagram.
"We willen juist de samenleving in zijn kracht zetten, niet zozeer de politiek", zegt lijsttrekker Tim Sonnenberg. "Die komen al genoeg in beeld, als zij tenminste hun werk goed doen. We willen juist de jongeren aanspreken om te gaan stemmen. De filmpjes zijn daarom bewust luchtig gemaakt. Ook om te zorgen voor wat verbinding in de lokale samenleving, in deze tijden van polarisatie."
Van huisvuil tot veiligheid
Burgemeesters doen mee aan deze pogingen tot opkomstbevordering. In Den Haag (opkomst in 2022: 43 procent) plakte Jan van Zanen deze week een verkiezingsposter op als start van de campagne, met daarop in grote letters de aanmoediging 'Kom op! voor Den Haag'.
In Rotterdam heeft Van Zanens collega Carola Schouten haar agenda grotendeels leeg geveegd om in wijken te praten met potentiële kiezers over het belang van gemeenteraadsverkiezingen. Want dat belang is groot, daar is zij volledig van overtuigd, zei zij in het Radio 1 Journaal. "Gemeentepolitiek gaat over wat er gebeurt met je huisvuil, met je veiligheid, met de tarieven van de lokale belastingen."
Extra lage opkomst jongeren
Maar als dat zo is, waarom komt dan maar de helft van het electoraat stemmen? Daar is in verschillende plaatsen onderzoek naar gedaan, en ook landelijk. Daar kwam niet uit naar voren dat er in 2022 nou echt iets heel bijzonders aan de hand was. Ja, Rusland was net Oekraïne binnengevallen en dat nam iets van de aandacht voor de raadsverkiezingen weg. Bovendien zaten we nog in coronatijd.
Maar de belangrijkste oorzaken zijn meer structureel, en spelen ook dit jaar ongetwijfeld weer. De betrokkenheid bij de lokale politiek is laag; mensen vinden het mede daarom moeilijk om een keuze te maken. Dat speelt het meest bij jongeren, Nederlanders met een praktische opleiding en mensen met een migratieachtergrond. Bij gemeenteraadsverkiezingen speelt dit nog nadrukkelijker, omdat hier ook mensen met een buitenlands paspoort mogen stemmen.
Raadsleden niet dichter bij burgers
Socioloog Marianne van Bochove, die een rapport (getiteld 'Mooipraters - maar ze luisteren niet') maakte over de opkomst in Den Haag, juicht de pogingen tot opkomstbevordering toe, maar waarschuwt voor te hoge verwachtingen. Pratend met inwoners kwam zij er achter dat gemeentelijke politici in dat soort steden niet echt dichter bij de bevolking staan dan landelijke. Dat is ook niet zo raar als je bedenkt dat raadsleden er een gewone baan naast hebben: ook zij hebben simpelweg niet de tijd om overal hun gezicht te laten zien.
Dat neemt niet weg, vertelde ze in NOS-podcast 'De Dag', dat er best manieren zijn om iets aan de lage opkomst te doen. Zo gaat de bij jongeren populaire Haagse Juul via Tiktok dingen uitleggen over de plaatselijke politiek. "Dit soort 'sleutelfiguren', die hebben nog wel invloed", ziet Van Bochove.