De verre buitenwijken van Kyiv zien er somber uit. Het begint te schemeren aan het einde van de middag, maar de lampen binnen gaan niet aan. Slechts hier en daar is er licht te zien. Veel flats hebben maar een paar uur stroom per dag, meestal midden in de nacht.
Sinds begin januari bombarderen de Russen de civiele infrastructuur van de Oekraïense grote steden nog intensiever dan ze al deden. Daarom zitten honderden grote flats in Kyiv al twee, drie weken zonder verwarming, of ze krijgen maar een klein beetje warmte.
Ljoedmila (83) en kleinzoon Roman (18) wonen in een eenkamerappartement in één van de zwaarst getroffen wijken van Kyiv.
"Net als op straat is hier in de kamer geen verwarming, er is helemaal niets. Ze gaven ons een gaskachel met gasflessen. En dan nog die matras, of hoe heet dat ook alweer, een slaapzak."
Maar daarin houdt Ljoedmila het niet uit. Terwijl oma en kleinzoon wel wat gewend zijn: aan het begin van de oorlog zijn ze eerst vanuit de Donbas naar Lviv geëvacueerd, in het westen van Oekraïne, later pas naar Kyiv.
En nu worden deze twee vluchtelingen weer geëvacueerd, door de sociale dienst van Kyiv. Die nadrukkelijk niet wil spreken van evacuatie, maar het heeft over 'tijdelijk verhuizen'. Om de situatie niet te dramatisch te doen klinken.
Ze zijn overgebracht naar een voormalig vakantiepark buiten de hoofdstad, waar de allerzwaksten worden opgevangen. In principe mogen ze hier een maand blijven. Maar de kans is klein dat Ljoedmila en Roman zullen terugkeren naar hun oude kamer, want de huisbaas heeft de huur opgezegd.
En dan is het nog maar te hopen dat het een beetje warmer is over een maand. In maart kan het zeer koud zijn in Oekraïne. Ook is het de vraag of de energievoorziening beter is tegen die tijd.
Zelensky: 'Geen energiecentrale gespaard'
Door de Russische aanvallen is geen energiecentrale in Oekraïne nog ongeschonden. Dat zei de Oekraïense president Zelensky in het Duitse München, waar hij de deelnemers aan de veiligheidsconferentie daar toesprak. Hij wees erop dat de Russen ondanks de zware aanvallen en de hoge verliezen aan hun kant nauwelijks terrein winnen.
Zelensky zei ook te hopen dat Europa een grotere rol krijgt bij de onderhandelingen over vrede. Hij zei dat de Verenigde Staten tot nu toe vooral concessies vragen aan Oekraïne en niet aan Rusland. Mede daarom was hij voorzichtig over de kans dat gesprekken in Genève komende week een doorbraak opleveren. "Eerlijk gezegd voelt het soms alsof de betrokken partijen over totaal verschillende dingen praten."
Het is onzeker of de energievoorziening in de grote steden deze winter wel gaat overleven. Denys Sakva, een energie-analist in Kyiv, durft geen voorspelling te doen, omdat het systeem "extreem kwetsbaar" is geworden. Hij adviseert investeerders, maar bijvoorbeeld ook de vertegenwoordiging van de Europese Unie in Kyiv.
Door de aanhoudende Russische bombardementen "is het schade op schade", zegt Sakva. Hij ziet dat als het grootste probleem van de Oekraïense energievoorziening. "Er is niet genoeg tijd om de centrales en het netwerk te repareren. Dus we zien nu grote onderbrekingen in de elektriciteitsvoorziening, ook door bijvoorbeeld slecht weer." De stroom valt dus ook uit als er geen beschietingen zijn.
Het zwaarst getroffen is zonder meer de hoofdstad, maar ook steden als Odesa, Soemy, Dnipro en Zaporizja hebben het erg moeilijk. "Import van elektriciteit en massale stroomafsluiting van consumenten zijn de oplossing."Sakva ziet de reparateurs als de echte helden. "Die zijn inmiddels zeer ervaren. Maar de voorraden reserveonderdelen zijn inmiddels heel klein."
Honderden drones tegelijk
Een groot probleem is dat de Russen nu honderden drones tegelijk inzetten. "Daarmee vallen ze de laatste lijnen in het systeem aan die de huishoudens verbinden. Met hun drones nemen de Russen steeds meer 110-kilowatt transformators onder vuur." Die brengen hoogspanning omlaag naar het niveau dat geschikt is voor het stopcontact thuis.
De warmtecentrales worden door de Russen met ballistische raketten aangevallen. Sommigen zijn al tien keer beschoten. "Dus het systeem lijdt op alle niveaus," ziet Sakva.
Een nieuwe tactiek van de Russen is ook dat ze het land in tweeën proberen te delen, in een oostelijk en westelijk deel, gescheiden door de rivier de Dnipro. "In het oosten zijn de grote industriële consumenten, maar daar is nauwelijks meer capaciteit om elektriciteit op te wekken."
Daarom vervoeren de Oekraïners stroom van west naar oost. De Russen proberen die verbinding te verbreken. "De industrie werkt nu met absolute minima," weet analist Sakva.
Kernenergie
De belangrijkste energiebron in Oekraïne op dit moment is kernenergie, omdat de kolen- en gasgestookte warmtecentrales praktisch allemaal kapot zijn. De belangrijkste kerncentrales staan in het westen en midden van het land.
De Russen zijn bezig de verbinding te vernietigen tussen de kerncentrales en het elektriciteitsnetwerk. "De centrales hebben al een keer hun capaciteit moeten halveren, omdat de verbinding eruit lag," vertelt Sakva.
De analist put een beetje hoop uit het weer. "De ergste koude lijkt voorbij. Dus we zijn er half door." Niettemin komen er nog hele moeilijke weken aan, verwacht hij.