In tien jaar is het aantal zelfdodingen onder jongeren tot 30 jaar gestegen, van 212 naar 299, bleek vandaag uit cijfers van het CBS. Onderzoekers hebben moeite om de stijging te verklaren, maar weten wel wat kan helpen om het aantal zelfmoorden naar beneden te krijgen.
Jos de Keijser is emeritus hoogleraar klinische psychologie in Groningen en deed onderzoek naar het voorkomen van zelfdoding. Daarvoor maakt hij onder meer uitgebreide reconstructies van de laatste maanden van iemand die zichzelf van het leven heeft beroofd.
Maar zelfs dergelijk uitgebreid onderzoek levert geen algemene oorzaken op. Er zijn wel een aantal factoren waarvan bekend is dat ze een grote rol kunnen spelen bij suïcide, zoals armoede, verslaving of depressie. "Maar die zijn te grofmazig om bijvoorbeeld hulpprogramma's voor op te zetten. En dat is het grote probleem", zegt De Keijser.
113
Denk je aan zelfdoding of maak je je zorgen om iemand? Praten erover helpt en kan anoniem via de chat op www.113.nl of telefonisch op 113 of 0800-0113.
Hoe krijg je dan toch grip op zo'n complex probleem? De Keijser: "We weten wel een aantal dingen die werken. Als de wachtlijsten in de ggz korter zijn, als cyberpesten snel wordt aangepakt, als verslaving behandeld wordt, als schuldenproblemen bespreekbaar worden gemaakt: dat helpt allemaal."
Volgens De Keijser kunnen suïcidale gedachtes voelen als vastzitten in een fuik, waarbij je nog maar één kant op kunt zwemmen. "Je voelt je dan zo rot, dat er niet meer zijn voelt als de enige manier om de pijn niet meer te voelen." Centraal staat het gevoel van hopeloosheid. De Keijser benadrukt: "Suïcide is de oplossing van de pijn niet meer willen voelen, niet dat je dood wil."
De Keijser is blij met de Wet integrale suïcidepreventie, die per 1 januari 2026 is ingegaan. "Gemeentes moeten nu kijken waar de risicogroepen zitten. Bijvoorbeeld: in de stad Groningen komt suïcide veel voor bij studenten, dus moet er een programma gemaakt worden dat zich op hen richt."
Signalen herkennen
Vanwege de gelaagdheid en complexiteit van suïcide wordt volgens De Keijser ook de micro-aanpak gekozen. "Bewustwording en actie in de klas, op straat, bij de sportvereniging. Niet alleen kijken naar de factoren die een rol kunnen spelen, maar ook het herkennen van signalen." Suïcidepreventiefonds 113 noemt als signalen bijvoorbeeld terugtrekken, contact vermijden of slaapproblemen.
Daarom lanceerde 113 vandaag de campagne 'Lessen voor het Leven'. Het doel van de campagne is om het aantal zelfdodingen onder jongeren te verminderen en het gesprek over mentale gezondheid aan te zwengelen.
De 27-jarige Rajhen werkte mee aan de campagne. Hij was 17 jaar toen hij zijn vriend Brian verloor aan zelfdoding. Ze zaten samen in het laatste jaar van de middelbare school.
Na een feestje sloeg Rajhen linksaf en Brian rechtsaf. "De volgende ochtend werd ik wakker met een whatsappje met een afscheidsbericht van Brian. Op dat moment wisten we nog niet of we het serieus moesten nemen, maar toen we hoorden van zijn broers dat hij niet thuis was gekomen, kwam er wel paniek in de tent."
De vriendengroep van Brian ging naar hem op zoek. Uiteindelijk vonden ze hem in het water. "Tot de dag van vandaag staat dat op mijn netvlies en dat zal er ook nooit meer afgaan."
Voor Rajhen, zijn vrienden en de familie van Brian kwam de zelfdoding onverwacht. Hij was met zijn toekomst bezig en was aangenomen voor de opleiding beveiliger. Rajhen denkt achteraf dat Brian wel worstelde, met bijvoorbeeld zijn lijf. Maar het blijft voor nabestaanden gissen naar zijn beweegredenen.
Rajhen roept iedereen op om te praten over zijn gevoelens. "Weet dat het geen taboe is, en dat je niet de enige bent. Dat klinkt zo makkelijk, maar als ik voor de hele vriendengroep mag spreken, ik denk dat iedereen had gewild dat hij ook maar een keer had gezegd: 'ik zit hiermee. Wat denk jij?"
Centraal bij de preventie van suïcide zou volgens De Keijser het verminderen van hopeloosheid moeten staan. "Die kan bestreden worden, met hoop. Het gaat erom dat iemand langzamerhand gaat inzien dat er behandelingen mogelijk zijn.
Het verhaal van Brian laat zien hoe moeilijk het kan zijn om signalen te herkennen, en waarom preventie zich niet alleen richt op de risico's, maar ook op het bespreekbaar maken van gevoelens. Je kan als luisteraar de problemen van een ander niet oplossen, maar je kan iemand wel naar een oplossing leiden, benadrukt De Keijser. "Hoop is een soort cement naar de oplossing. Wees een rots in de branding."