Verhalen waarin geclaimd wordt dat de brand in de Vondelkerk is ontstaan door een aanslag, worden breed gedeeld op sociale media, blijkt uit onderzoek van stichting Justice for Prosperity. Voor deze claims is geen enkel bewijs. Politie en brandweer zijn nog bezig met het onderzoek naar de brand in Amsterdam.
In de berichten wordt beweerd dat de brand ontstond door een aanslag van 'jihadisten' en 'moslimterroristen'. Ook wordt een link gelegd met een 'linkse elite' die erbij betrokken zou zijn.
De berichten zijn onderdeel van een bewuste desinformatiecampagne, zegt voormalig-AIVD'er en directeur van Justice for Prosperity Jelle Postma. Volgens Postma legde 20 procent van alle berichten op X op 1 en 2 januari een link tussen de brand en moslims. Ook op andere sociale media als Facebook, TikTok en Telegram gaan dit soort verhalen rond.
Postma: "Al een paar minuten na het nieuws over de brand zien we de eerste valse claims verschijnen. Aanvankelijk gaat het vooral om suggesties. Het wordt dan meer als vraag gepresenteerd: "Zouden het moslims zijn?"
Al na een uur verandert de vraag in de vaststelling dat het een aanslag is. Zonder enig bewijs. "Heel toevallig een kerk en geen moskee... FU tering moslims", aldus een van de vele berichten.
Desinformatie verspreiden
Nog diezelfde nacht worden de berichten verder verspreid door invloedrijke extreemrechtse influencers als Eva Vlaardingerbroek en de Brit Tommy Robinson. Die laatste schrijft: "Weer een iconische Europese kerk tot de grond afgebrand." En: "Heb je al genoeg van ze? Massadeportaties 2026".
Vanaf dat moment gaat de verspreiding van de desinformatie hard, constateert Postma. "Een sneeuwbal wordt hier echt een lawine." De strekking van die berichten is steeds dat de brand in de kerk een aanval zou zijn op christenen. Schuldigen zijn moslims en een linkse elite.
Dat laatste vindt Postma opmerkelijk. "In Nederland hebben we nog niet vaak gezien dat er zo duidelijk het verband wordt gelegd tussen jihadisme en politiek links."
Het verhaal wordt ook opgepikt door pro-Kremlin media en influencers in Rusland. "Dit gebeurde ook bij de rellen op het Malieveld", zegt Postma. "Lokale gebeurtenissen worden opgepikt en verder gepolariseerd. Dat is onderdeel van een campagne om desinformatie te verspreiden."
Commercieel belang
Het voorbeeld van de Vondelkerk staat niet op zichzelf, zegt Claes de Vreese, hoogleraar politieke communicatie aan de Universiteit van Amsterdam (UvA). "Je ziet dat er suggesties worden gedaan door anonieme accounts bij een lokale gebeurtenis. Dat zijn niet per se bezorgde burgers."
Vaak wordt niets met die suggesties gedaan en blijft het bij een paar berichten. Maar soms wordt het overgenomen. "Het wordt dan gebruikt om in te spelen op woede en boosheid die er al is: ragebait heet dat." Dat gebeurt niet toevallig. "Dit soort influencers heeft er politiek en commercieel belang bij om dat te doen."
Zorgelijk, benadrukt Postma. "Het is moeilijk vast te stellen of dit de mening van veel mensen beïnvloedt, maar je ziet wel dat het op verschillende niveaus iets doet. Van een jonge moslim die op het voetbalveld wordt aangesproken over een gebeurtenis tot rechtse partijen die bepaalde retoriek overnemen."
Het ingewikkelde van dit soort claims, is dat ze heel moeilijk te ontkrachten zijn. In het geval van de Vondelkerk kan het maanden duren voordat het onderzoek naar de brand is afgerond. Tot die tijd kan niet met zekerheid gezegd worden wat de oorzaak was.
Verstoren van de democratie
Een dilemma, erkent De Vreese. Mede daarom is het ook ingewikkeld om dit soort desinformatie effectief te bestrijden: "Er is geen wondermiddel."
Volgens de Vreese is het in ieder geval nodig om algoritmes die ophef en desinformatie belonen, strenger aan te pakken. "Je kunt ook aan kleine ingrepen denken die dempend werken. Bijvoorbeeld labels die waarschuwen dat iets niet geverifieerd is."
Postma benadrukt ook de rol die verspreiders van desinformatie spelen. "Je kunt content modereren, maar als er een prikkel is om desinformatie te verspreiden, zal dat blijven gebeuren." Volgens Postma is het belangrijk dat er meer onderzoek wordt gedaan naar mensen en netwerken die desinformatie bewust verspreiden.
"Het verweer is vaak dat dit vrijheid van meningsuiting is, maar feit is ook dat het de democratie ondermijnt." Daarom roept hij op tot meer maatschappelijk debat over hoe ver die vrijheid van meningsuiting mag gaan. "Soms moet je democratie ook tegen zichzelf beschermen. Het zou goed zijn als daar een politieke discussie over is."