De uitkoopregeling voor zogenoemde piekbelasters had drie keer meer stikstofwinst kunnen opleveren. Bovendien had de stikstofvermindering die uiteindelijk wel behaald werd 1,5 miljard euro goedkoper gekund. Dat melden Omroep Gelderland, NRC en Follow the Money (FTM) op basis van eigen onderzoek.
1,81 miljard euro was het landbouwministerie kwijt aan de regeling, volgens de cijfers van maart vorig jaar. Daarmee konden 723 bedrijven worden uitgekocht die samen het stikstofoverschot met 8 procent zouden doen afnemen.
Met een andere aanpak had de overheid miljoenen euro's aan belastinggeld kunnen besparen. Dezelfde stikstofwinst had namelijk ook behaald kunnen worden met 330 miljoen euro. In dat veel goedkopere scenario zouden bovendien slechts 133 veehouderijen moeten stoppen.
Vrijwillig
Daarvoor had toenmalig stikstofminister Van der Wal echter de paar honderd grootste piekbelasters moeten uitkopen, zoals Johan Remkes destijds adviseerde. Opeenvolgende kabinetten vonden echter dat het uitkopen van veehouderijen beslist op vrijwillige basis moest gebeuren, waardoor de piekbelastersregeling zo duur en ineffectief uitvalt.
In plaats van het advies van Remkes te volgen, kwam Van der Wal met een "woestaantrekkelijke" uitkoopregeling, die ze openzette voor de 3000 veehouderijen met de meeste stikstofneerslag op beschermde Natura 2000-gebieden.
Het stikstofprobleem
In Nederland is decennialang te veel stikstof op kwetsbare natuur terechtgekomen, terwijl verslechtering van beschermde natuurgebieden wettelijk is verboden. Dat leidde ertoe dat de Raad van State in 2019 een ingrijpende stikstofuitspraak deed. Sindsdien komen onder meer woning- en wegenbouw, energieprojecten en verduurzaming van industrie moeilijk van de grond. Vergunningverlening blijft moeilijk zolang een stevige daling van stikstofuitstoot uitblijft.
Uitkoopregelingen zijn tot nu toe het belangrijkste wapen van het demissionaire kabinet om het stikstofprobleem tegen te gaan. De zogenoemde piekbelastersregeling is er voor veehouderijen die de meeste stikstofneerslag op beschermde natuur veroorzaken.
Dat de uitkoopregeling voor piekbelasters zo duur is en relatief weinig oplevert, is geen complete verrassing. Maar deze berekeningen laten voor het eerst zien in hoeverre de belastingbetaler waar voor zijn geld krijgt.
Voor de 1,81 miljard die het landbouwministerie uiteindelijk besteedde had het drie keer meer stikstofwinst kunnen behalen. Daarvoor had het 764 boerderijen moeten uitkopen, volgens de berekeningen.
Reactie ministerie:
Demissionair minister Wiersma reageert in NRC dat de piekbelastersregeling wel "zeer gericht en doelmatig" is, omdat 3000 boerderijen met de hoogste stikstofneerslag mochten meedoen. Bovendien is het gedwongen laten stoppen van boeren veel tijdrovender dan de keuze aan hen te laten, aldus een woordvoerder van Wiersma.
"De overheid kan niet, zoals bedrijven onderling, vrij onderhandelen en vervolgens geld betalen aan een veehouder om te stoppen. De besteding van overheidsgeld is gebonden aan juridische kaders, onder meer om een gelijk speelveld te waarborgen", laat het ministerie ook in de reactie weten. "We hebben onder andere te maken met Europese staatssteun- een aanbestedingsregels, en met regels m.b.t. nadeelcompensatie. Hierdoor zijn lang niet alle theoretische vormen van compensatie bij beëindiging van een veehouderij juridisch mogelijk."
De hoop was wellicht dat de bedrijven met de meeste stikstofneerslag zich zouden melden. Dat zijn niet per definitie de boerderijen met de meeste dieren; kleinere veehouderijen dicht bij een Natura 2000-gebied kunnen ook piekbelaster zijn.
Maar het maakt nogal uit welke veehouderij uit die groep piekbelasters je uitkoopt. Met uitkoop van de 550 meest vervuilende bedrijven is ongeveer evenveel stikstofwinst te behalen als met de bijna 2500 andere piekbelasters.
Uit de cijfers blijkt dat zeker niet alleen bedrijven uit de groep met grootste vervuilers zijn uitgekocht. Dat is de reden dat de overheid voor de bestede 1,81 miljard euro drie keer meer stikstofwinst had kunnen behalen als het uitkopen gericht was gebeurd.
Naar de rechter
Het onderzoek ging niet zonder slag of stoot, want de drie media konden de berekeningen pas maken na langdurig procederen tegen landbouwminister Wiersma (BBB). Zij weigerde de benodigde gegevens over veehouderijen vrij te geven.
Uiteindelijk moest de rechter eraan te pas komen. Die bepaalde dat de data openbaar moesten worden. Gisteren maakten de drie media bekend opnieuw naar de rechter te stappen, omdat ze recentere data willen.
Teruggetrokken
Wiersma's ministerie kondigde gisteren een nieuwe uitkoopregeling voor veehouderijen aan. Het duurt nog even voor die open gaat. Eerst mogen burgers en organisaties hun mening erover geven.
Inmiddels heeft een deel van de boeren die zich wilden laten uitkopen via de piekbelastersregeling, zich teruggetrokken. Zij gaan toch door met hun bedrijf.